Czy twój dziadek jest szczęśliwy? Badania poprzeczne i podłużne w psychologii międzykulturowej


Nasza osobowość zmienia się przez całe życie. Czy kolejność tych zmian jest uniwersalna? Na przykład, czy zmiany zachodzące w ciągu życia w mężczyznach ze Stanów Zjednoczonych są podobne do zmian zachodzących w męskich przedstawicielach innych kultur? Pod koniec lat 60-tych XX wieku David Gutmann przeprowadził badanie, którego wyniki sugerują, ze istnieje uniwersalna sekwencja zmian zachodzących w ludziach w miarę jak przybywa im lat. Wyróżnił trzy fazy życia Amerykanów w wieku od 30 do 90 lat. Następnie wybrał czterdziestu Majów z meksykańskiego stanu Chiapas i porównywał ich z Amerykanami na podstawie wywiadów uzupełnionych testami projekcyjnymi. Pytał ich, co sprawia, że są szczęśliwi oraz co robią, kiedy są nieszczęśliwi i chcą to zmienić. Badania przeprowadził Gutmann w trzech odrębnych próbach mężczyzn i wywnioskował, ze pewne zmiany osobowościowe zachodzą u wszystkich mężczyzn oraz związane z wiekiem różnice w stanach ego są podobne w różnych kulturach. (Gutmann D. (1967), Aging among the Highland Maya: A comparative study)

Cały wywód Gutmanna wydaje się logiczny i sensowny. Jednak  zastosował on tutaj tzw. badania poprzeczne. Jakie błędy interpretacyjne dotyczące zmian psychicznych związanych z wiekiem mogły wynikać z przyjęcia właśnie takiego planu badawczego oraz zastosowanych metod? Jak można by uniknąć takich błędów. Postaram się to wyjaśnić w poniższym tekście.

Czy jesteś szczęśliwy

-Kiedy jesteś szczęśliwy?- zapytałam swojego dziadka podczas rodzinnego obiadu. Dziadek spojrzał na mnie zdziwionym wzrokiem, w końcu po raz pierwszy w jego osiemdziesięcio- kilkuletnim życiu zadałam mu takie pytanie. W jego mniemaniu pytanie zupełnie pozbawione sensu.
-Jak to kiedy moje dziecko? Codziennie - kiedy mogę zajmować się swoimi kurami i krowami, kiedy na podwórko jest porządek, zbiory są obfite i kiedy babcia jest zdrowa. Akurat w jego przypadku wiedziałam to bez pytania. Ale idąc tropem Gutmanna brnęłam dalej i chciałam usłyszeć
– A co robisz, żeby być szczęśliwym, kiedy nie jesteś szczęśliwy? Jego mina wystarczyłaby mi za odpowiedź, ale dodał jeszcze
– Głupotami się zajmujesz, zaraz dam ci widły, przerzucisz trochę siana w stodole i odechce ci się zastanawiania, kiedy jest szczęście a kiedy nieszczęście!

Całkowicie go rozumiałam. Dla niego każdy człowiek powinien wykonywać pracę, która dla danej jednostki ma sens i która sprawia jej satysfakcje. Nieważne czy dotyczy to prostego rolnika czy osoby pracującej umysłowo. Mój dziadek cale życie mieszka na wsi, dzieciństwo spędził na wypasaniu krów, a wojna odebrała mu szansę na edukację szkolną. Jest najbardziej pracowitym człowiekiem jakiego znam. Jego rytm dnia wyznacza natura. Nigdy nie słyszałam, żeby narzekał. Czytając artykuł o studium Gutmanna i jego badaniach nad plemieniem Majów, pomyślałam, że ich życie 50 lat temu niewiele się różniło od życia mojego dziadka. I tak samo jak wtedy, tak i teraz wydaje się nieracjonalne porównywanie takiego stylu życia ze stylem jego równolatków z Warszawy czy Nowego Jorku. Bez badań można bowiem stwierdzić, że nie przechodzili takiej samej sekwencji zmian w osobowości, choćby ze względu na doświadczenia z dzieciństwa czy z czasów wojennych.

Ryzyko badania poprzecznego

Studium Gutmanna przeprowadzono za pomocą badania poprzecznego, porównując jednocześnie kilka grup wiekowych w dwóch odmiennych kulturach. Dla badacza taka metoda jest wygodna i stosunkowo tania, gdyż członków grupy bada się tylko raz, a następnie porównuje się wyniki w zależności od wieku. Rezultaty te zawsze będą się różnić, łatwo więc potwierdzić wybraną hipotezę. Ale czy będą one prawdziwe?

Badania poprzeczne dają tylko przybliżony obraz procesów rozwojowych. Oprócz wieku dorośli różnią się jeszcze cechami wynikającymi z przynależności do odrębnych grup pokoleniowych. Tak jak w przypadku mojego dziadka, który należał do pokolenia wojennego – jego zdolności intelektualne czy cechy osobowościowe mogą odzwierciedlać ograniczony dostęp do edukacji i traumatyczne przeżycia, a niekoniecznie zmiany rzeczywiście związane z wiekiem i rozwojem. Dodatkowo, metoda zastosowana przez Gutmanna nie brała pod uwagę różnic zachodzących w obrębie grupy oraz konkretnych bądź środowiskowych zmian zachodzących pod wpływem czasu.

Co więcej,w latach 60-tych ubiegłego wieku kompetencje międzykulturowe badaczy były jeszcze mocno ograniczone. Należy się wiec spodziewać, że w trakcie badania obcego kulturowo plemienia mogło dojść do błędów metodologicznych oraz nadinterpretacji wyników. Nie wiadomo w jakim języku odbywała się analiza marzeń sennych oraz czy wzięto pod uwagę różnice kulturowe w tym zakresie.

Wybierając różne grupy wiekowe do badań poprzecznych łatwo zaobserwować różnice pomiędzy nimi oraz zachodzące zmiany czy fazy w rozwoju. Otrzymane wyniki nie mogą być jednak traktowane jako pewna prawidłowość dla całej populacji. Jest ona trafna dla badanych grup, może być przyczynkiem do dalszych badań, ale nie powinna być określona jako uniwersalna. Aby móc to stwierdzić należy przeprowadzić badania podłużne, a najlepiej sekwencyjne.


Kilka słów teorii

Badania podłużne, badania longitudinalne są to psychologiczne badania tych samych osób przez dłuższy okres (kilkanaście lat i dłużej), przy użyciu takich metod jak: obserwacja, testy, eksperymenty psychologiczne itp. Badania podłużne umożliwiają śledzenie i opisywanie procesu rozwoju jednostki, szczególnie w zakresie stałości lub zmienności cech osobniczych.

Badania poprzeczne, badania transwersalne to psychologiczne badanie różnych grup ludzi, dobranych z poszczególnych okresów rozwojowych (w określonym wieku) i poddawanych jednorazowym badaniom testowym, eksperymentom itp. Badania poprzeczne umożliwiają określenie właściwości rozwojowych, charakterystycznych dla określonego wieku życia.

W tym przypadku badania podłużne pozwalałyby na obserwację zmian psychicznych związanych z wiekiem u tych samych osób w różnych okresach ich życia. W ten sposób można by zarejestrować następujące po sobie zmiany oraz uniknąć problemu grup pokoleniowych. W tej metodzie występuje jednak nieścisłość dotycząca momentu rozpoczęcia badań. Obserwując ludzi urodzonych w czasie wojny, nie będziemy mieć pewności co do powtarzalności wyników dla grupy urodzonej w czasie dobrobytu. Z tego powodu najlepszym rozwiązaniem byłoby połączenie badania poprzecznego i podłużnego oraz maksymalne zniwelowanie różnic kulturowych. Badania przekrojowe stanowiłyby porównanie przedstawicieli różnych roczników, natomiast te podłużne obejmowałyby wycinek wiekowy badanych grup wiekowych. Jest to rozwiązanie kompleksowe, jednak bardzo pracochłonne i długotrwałe.

Porównanie więcej niż trzech prób - jak u Gutmanna, z uwzględnieniem czasu urodzenia, pochodzenia społecznego i zmian zachodzących w psychice wraz z procesem starzenia u tej samej jednostki na przestrzeni czasu, pozwoliłoby mi na poważne potraktowanie wyników badania. W tym jednak przypadku odnoszę się do artykułu Gutmanna jako do ciekawostki naukowej i zachęty do własnych wniosków i obserwacji.

Przyglądając się pracującemu dziadkowi nie odnalazłam w jego życiu trzech faz wyróżnionych u badanych Amerykanów. Zawsze był i pozostał ciężko pracującym fizycznie pragmatycznym realistą. Dla którego oczywiste jest, co jest w życiu ważne. Bez potrzeby odnoszenia się do religii, bez przyjmowania biernej postawy wynikającej z zaawansowanego wieku czy chorób. Sąsiedzi dziadka, których tak jak jego dotknęły bezpośrednio działania wojenne w młodym wieku, byli również wyjątkowymi osobami - biorącymi życie takim jakim jest, nie narzekającymi i silnymi psychicznie. Pokolenie młodsze z tej samej wsi, urodzone już w wolnej Polsce, nie ma takiego silnego charakteru. Ta sama wieś, która zahartowała mojego dziadka, ich doprowadziła do alkoholizmu. Gdyby David Gutmann trafił wtedy do Polski, być może wyniki jego badan prezentowałyby się zupełnie inaczej.

A wasi dziadkowie? Mieliście okazję zapytać, co sprawia, że są szczęśliwi?


Share on Google Plus
    Blogger Comment
    Facebook Comment

0 komentarze:

Prześlij komentarz

Wpisz swoje imię, wybierając pole NAZWA z listy. Możesz komentować za pomocą konta FB, klikając Facebook Comment. Dodając komentarz, akceptujesz regulamin strony.